جهاد شجاعت است ، در باب ترك هواهاى نفسانى و لذائذ معاصى ، تقوى است ، در باب زخارف دنيوى زهد است ، و در اجتناب از اموال شبهه‌ناك و حرام ، ورع است ، و در اين مورد ( يعنى در مقام اهانت دشمنان ) حلم است ، كه هر چه ناملايم از دشمنان ببيند به زبان ما از ميدان در نرود ، و از جا كنده نشود ، و غيظ و غضب او را نگيرد ، و با كمال ملايمت با آنها رفتار كند ، چنان كه پيغمبر اكرم ( صلى الله عليه وآله ) با كفار قريش رفتار فرمود ، كه در قرآن مىفرمايد : ( فَبِمَا رَحْمَةٍ مِّن اللهِ لِنْتَ لَهُمْ وَلَوْ كُنْتَ فَظّاً غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ ) « 1 » از اهميت خصلت حسنه حلم همين بس كه در حديثى در تفسير على بن ابراهيم در مورد آيات سوره فصلّت آمده : « ادَّبَ اللّهُ نَبيَّه فَقالَ وَ لا تَسْتَوى الحَسَنَةُ و لا السَّيِئَة . . . » خداوند پيامبرش را به اين آداب مؤدّب ساخت يعنى روى برخورد صحيح را به او آموخت . اين افتخار نيست كه بگوئى فلانى يك فحش داد ، من 10 تا روى آن گذاشته و به او پس دادم . فلانى كه از او قرض مىخاستم و به من نداد ، امروز كه بيچاره شده مقابله به مثل كردم . بسيار اشتباه كردى ! اين كه هنر نيست ! همه جا نمىتوان قانون مقابله به مثل را جارى كرد ، نمىتوان به طور كلى گفت : « مردم را جز با زور نمىتوان اصلاح كرد - خون را با خون بايد شست ، ترحم بر پلنگ تيزدندان ستمكارى بود بر گوسفندان » و مانند اينها . بايد منطق ما منطق قرآن باشد ، قرآن مىفرمايد : ( إِذَا خَاطَبَهُمُ الْجَاهِلُونَ قَالُوا سَلَاما ) « وقتى جاهلان مؤمنين را مخاطب قرار مىدهند ، در پاسخ مىگويند سلام » . « 2 »

--> ( 1 ) . تفسير الطيب البيان ، جلد 11 ، صفحه 435 ؛ معنى آيه آخر كلام اطيب البيان كه آيه 159 آل‌عمران است اين است كه ( اى پيامبر رحمت خداوندى تو را با مردم خوش‌خلق و مهربان كرد و اگر تندخوى و سخت‌دل بودى از گرد تو متفرّق مىشدند ) . ( 2 ) . سوره الفرقان ، آيه 63 . .